parallax background

Zastave: znamenja moći i gospodstva

15.02.2020
Oči jedne žene
12.02.2020
Strip “Konstantinovo raskršće” na godišnjoj listi Pola Graveta
19.02.2020

I iznese krstat svilen barjak,
Na kome je dvanaest krstova,
Svih dvanaest od čistoga zlata,
I ikona svetoga Jovana,
Krsno ime Musića Stevana;
Prisloni ga uz gospodskog dvora,
Pa se šeće gore na čardake,
Da probudi gospodara svoga.

Odlomak iz narodne pesme “Musić Stevan”

Termin “zastava”, ako ga shvatamo u današnjem smislu te reči, pojavio se u Srba tek krajem 17. ili početkom 18. veka. Do tada se koristila stara slovenska reč “steg” ili turcizam “barjak” . Postoji i poseban pojam “horugva” koji označava crkvenu zastavu. Neka najopštija definicija zastave bila bi: veći ili manji komad tkanine, pravougaonog ili trouglastog oblika, okačen na koplje ili neku vrstu jarbola, u jednoj ili više boja, sa ili bez simbola ili državnih i plemićkih grbova.

Prevashodne namene zastave su identifikacija ili signalizacija.

U srednjem veku, zastave su bile obeležja kako vojnih jedinica, tako i vladara i gospodara. Stojan Novaković, naš možda najpoznatiji veksikolog  zabeležio je: “Stegnoša je bio upravo ne zastavnik već vojvoda kome je steg bio predat kao znak njegove komande nad nekoliko odeljaka vojničkih koje je on imao da vodi.”

Stegnoše pominje i Dušan u 150. članu svog Zakonika.

Poneti zastavu u boj bila je velika čast, izgubiti je u tom istom boju – ogromna sramota. Sama bitka otpočinjala je podizanjem zastave u vis. Nikola Stijepojević piše:

“Iz doba Nemanjića postoje pisani spomenici iz kojih se vidi kako su zastave izgledale i od čega su pravljene. Zastava koja datira iz 1281 . godine bila je napravljena od čohe, pola crvene, a pola plave boje. U doba Stevana Dečanskog bila je žute boje, a u Dušanovo crvene i bele. Boja se menjala, a oblik je ostajao isti – trougao sa vrhom okrenutim nadole. Na toj trouglastoj zastavi, u Dušanovo doba, crvena boja je bila gore i dole, a bela u sredini – po uzoru na Vizantince. Na zastavu je stavljen još i krst.”

Zastava Nemanjića imala je poznati heraldički simbol – crvenog dvoglavog orla raširenih krila na beloj ili zlatnoj podlozi.

Dve Nemanjićke zastave danas se čuvaju u riznici manastira Hilandar, obe su, prema upućenima, pripadale caru Dušanu Nemanjiću. Podatke o ovim zastavama je ostavio poznati srpski arhitekta Petar J. Popović nakon svoje posete Svetoj gori:

“Zastava je trouglastog oblika, od tankog svilenog platna, sastavljena iz šest polja narandžaste, zelene i žute boje. Deo polja na zastavi je naknadno dodat, a radi boljeg čuvanja, aplicirana na obično platno. Žuta svila ima ornamente u tkanju, a na zelenom polju apliciran je šestokraki ili dvostruki krst od zlatnog tkanja.”

Druga zastava koja se čuva u riznici je slična prvoj, dakle, trouglasti steg od čiste svile, sačinjen od četiri polja, na samom vrhu zastave je polje od crvene svile sa belom trakom. Sačuvano je i drveno koplje za zastavu na čijem dnu su ispusti sa oslikanim motivima sunca, ribe, romboida i krugova.

Prema Dragomiru Ackoviću i zapisima koje je ostavio u svojoj knjizi “Heraldika u Srba”, u srednjem veku su u srspkim zemljama postajali sledeći tipovi zastave:

Penon (zastavica), mala zastava koju su vizetovi nosili na koplju, u obliku kvadrata i trougla, rascepeljena na dva dela, njen duži oblik zvao se “plamenac”.

Steg, kvadratna i ili pravougaona zastava, pričvršćena uz koplje, sa heraldičkim obeležjem na sebi.

Gvidon je bila konjička zastava, duga, rascepljena na dva pera.

Štandarda, velika zastava sa grbom njenog nosioca, tj. gospodara.

Gonfanon, velika zastava, najčešće znamenje cele armije ili države, obeležje kraljeva i careva, najčešće kvadratna ili pravougaona.

Pored dvoglavog orla, državno znamenje u Srba bio je i štit sa ocilima tj. ognjilima. Zanimljivo je da su oba ova simbola predhrišćanska. Tako je kasnije dvoglavom orlu dodata kruna, koja simbolizuje carstvo nebesko tj. Hrista, koji povezuje ove dve glave gde jedna predstavlja narod a druga vladara ili, po nekim tumačenjima, Nebo i Zemlju. U svakom slučaju, i jedna i druga oznaka imaju dosta šizofrene simbolike u sebi i na neki način su metaforički obeležila čitavu srpsku istoriju. Dve glave okrenute jedna od druge, četiri ocila kao četiri osobe koje su jedna drugoj okrenule leđa. Iako je ovo tumačenje u heraldičkom smislu više nego slobodno, u nekom metafizičkom, stvari su drugačije… Kao da je neki nepoznati grbovnik hteo da njima opiše sudbinu srpskog naroda u vekovima koji će doći a koji će okarakterisati samovolja, tvrdoglavost i nesloga.

Lazarev stegnoša u boju na Kosovu bio je Boško Jugović.

U narodnoj pesmi je veoma detaljno opisana zastava koju je on poneo u ovu za srpsku srednjevekovnu državu odlučujuću bitku.

Sve konjici pod bojnim kopljima,
Pred njima je Boško Jugoviću
Na alatu, vas u čistom zlatu,
Krstaš ga je barjak poklopio,
Pobratime, do konja alata:
Na barjaku od zlata jabuka,
Iz jabuke od zlata krstovi,
Od krstova zlatne kite vise,
Te kucaju Boška po plećima.

Interesantno je da je reč “zastava” ponekad značila i “zaseda” a u Vuk Karadžić je na osnovu naših običaja i narodnih pesama uočio da je zastava i “mjesto na dnu stola, prema gornjem čelu.”

Upravo na to mesto je knez Lazar na večeri uoči bitke na Kosovu smestio trojicu srpskih vojvoda, pobratima, među kojima je bio i jedan kog će na toj istoj večeri optužiti za izdaju i koji će sa tog mesta u dnu stola otići da ubije osmanskog cara.

Slavu slavi srpski Knez Lazare
u Kruševcu mjestu skrovitome.
Svu gospodu u sofru sjedao,
svu gospodu i gospodičiće:
s desne strane starog Jug-Bogdana,
i do njega devet Jugovića,
a s lijeve Vuka Brankovića,
i svu ostalu gospodu rijedom.
U zastavu vojvodu Miloša
i do njega dvje srpske vojvode:
jedno mi je Kosančić Ivane
a drugo je Toplica Milane.